Osteoporoza – czyli właściwie co?
Osteoporoza to choroba układu szkieletowego, w której dochodzi do zmniejszenia masy kostnej i zaburzenia jej mikroarchitektury, co prowadzi do zwiększonej łamliwości kości i podatności na złamania. Choroba rozwija się powoli, przez długi czas nie dając żadnych objawów, a pierwszym sygnałem bywa złamanie niskoenergetyczne – powstające po niewielkim urazie, np. upadku z pozycji stojącej . Osteoporoza uznawana jest obecnie za jedno z najpoważniejszych wyzwań zdrowotnych w starzejących się społeczeństwach, a więc również w Polsce. Wraz ze wzrostem liczby osób w wieku podeszłym, zwiększa się częstość występowania złamań osteoporotycznych, które prowadzą do utraty sprawności, pogorszenia jakości życia i rosnących kosztów opieki zdrowotnej.
Skąd się bierze osteoporoza?
U podstaw osteoporozy leży zaburzenie równowagi pomiędzy procesami kościotworzenia i resorpcji. Wraz z wiekiem przewagę uzyskuje resorpcja, co skutkuje stopniowym ubytkiem masy kostnej i zmianami w strukturze tkanki i zmianami w strukturze tkanki. Dochodzi do zwiększonej porowatości kości korowej oraz perforacji i ścieńczenia beleczek w kości gąbczastej. Łącznie procesy te prowadzą do zmniejszenia wydolności biomechanicznej szkieletu, czyniąc go bardziej podatnym na złamania .
Wyróżnia się dwa główne typy choroby:
- Osteoporoza pierwotna obejmuje postać pomenopauzalną (inaczej: inwolucyjną osteoporozę typu I), związaną z nagłym spadkiem estrogenów, oraz postać starczą, rozwijającą się w późniejszym wieku niezależnie od płci.
- Osteoporoza wtórna wynika natomiast z innych schorzeń (np. endokrynopatii, przewlekłych chorób zapalnych) lub stosowania niektórych leków, przede wszystkim glikokortykosteroidów.
Zmiany strukturalne w tkance kostnej przekładają się na typowe lokalizacje złamań osteoporotycznych. Najczęściej dotyczą one kręgów, bliższego końca kości udowej i dalszego końca kości promieniowej. Są to obszary o wysokim udziale tkanki gąbczastej, która ulega szybszej degradacji w porównaniu z kością korową . Ryzyko rozwoju osteoporozy zależy od kombinacji czynników niemodyfikowalnych i modyfikowalnych.
Czynniki ryzyka:
- Do czynników niemodyfikowalnych, czyli takich, na które pacjent nie ma wpływu, należą: wiek, płeć żeńska, menopauza, uwarunkowania genetyczne i rodzinne występowanie złamań.
- Do czynników modyfikowalnych, możliwych do zarządzania przez samego pacjenta – palenie papierosów (czynne i bierne), nadużywanie alkoholu, niedobory wapnia i witaminy D, mała aktywność fizyczna, nadmierna szczupłość, dieta bogata w sól .
Wszystkie te czynniki sprawiają, że osteoporoza nie jest jednorodnym zjawiskiem, lecz chorobą o wielu obliczach i złożonych uwarunkowaniach. Zrozumienie jej mechanizmów i przyczyn stanowi punkt wyjścia do skutecznej profilaktyki i właściwego leczenia.
Skala problemu w Polsce i Europie
W Polsce osteoporoza uważana jest za jedną z najczęstszych chorób przewlekłych układu mięśniowo-szkieletowego. Szacowana liczba chorujących na osteoporozę w 2024 roku to 2,3 mln, z czego 1,8 mln (78%) to kobiety. Dane Narodowego Funduszu Zdrowia pokazują, że w tym samym 2024 roku odnotowano 169 tys. złamań, w większości uznanych za osteoporotyczne, a wartość refundacji świadczeń z tego powodu wyniosła 1,14 mld zł (w tym 62% to środki przeznaczone na świadczenia z powodu złamań bliższego końca kości udowej) . To właśnie ten typ złamań jest najpoważniejszy, gdyż towarzyszy mu wysoka śmiertelność — szacuje się, że w ciągu roku po złamaniu bliższego końca kości udowej umiera nawet 30% pacjentów .
Przyczyny tak wysokiego odsetka zgonów:
- wiek pacjentów – złamań tego typu doznają głównie osoby starsze (często >75 r.ż.), które cierpią również na choroby przewlekłe (najczęściej układu krążenia, oddechowego, cukrzycę, otępienie), a złamanie i hospitalizacja destabilizują ich stan zdrowia,
- skutki uboczne leczenia – zabieg zespolenia lub endoprotezoplastyki biodra wiąże się z ryzykiem zatorowości płucnej, zakrzepicy żył głębokich, zapalenia płuc, zakażeń szpitalnych, krwawień, co u pacjentów w podeszłym wieku czasem okazuje się śmiertelne,
- unieruchomienie w łóżku – często prowadzi do osłabienia mięśni, odleżyn, zakażeń dróg moczowych, spadku wydolności oddechowej i krążeniowej, co zwiększa ryzyko zgonu i utraty samodzielności,
- utrata samodzielności i kaskada niekorzystnych zdarzeń – pacjenci po złamaniu biodra rzadko wracają do pełnej sprawności, a ograniczenie ruchomości i konieczność stałej opieki zwiększają ryzyko depresji, niedożywienia i szybkiej progresji innych chorób przewlekłych.
Problem osteoporozy nie ogranicza się do Polski. Według raportu International Osteoporosis Foundation (IOF), w krajach Unii Europejskiej w 2019 r. doszło do 4,3 miliona nowych złamań osteoporotycznych (co odpowiada 11 705 złamaniom dziennie lub 487 na godzinę!), generujących 56,9 miliarda euro kosztów systemów ochrony zdrowia — w tym 36,3 mld na leczenie nowych urazów, 19,0 mld na kontynuację opieki po wcześniejszych złamaniach i 1,6 mld na ocenę ryzyka i leczenie farmakologiczne. Szacuje się, że liczba złamań wzrośnie o ponad 1 milion do 2034 roku (+25 %) . Polska, jako kraj o starzejącej się populacji, wpisuje się w ten trend i stoi przed podobnymi wyzwaniami.
Trzy filary profilaktyki osteoporozy
Profilaktyka osteoporozy to projekt rozpisany na lata – eksperci podkreślają, że o zdrowiu układu szkieletowego decydują trzy wzajemnie powiązane obszary: dieta, aktywność fizyczna i eliminacja czynników ryzyka. Dopiero ich łączne zastosowanie pozwala skutecznie zmniejszyć ryzyko złamań i zachować sprawność na długie lata.
- Zdrowa dieta – podstawa utrzymania zdrowych kości to odpowiednia podaż wapnia , witaminy D i białka
- Ruch – aktywność fizyczna pełni podwójną rolę w profilaktyce osteoporozy: pobudza metabolizm kostny i zapobiega upadkom .
- Unikanie czynników ryzyka – utratę masy kostnej przyspiesza m.in. palenie tytoniu, nadmierne spożycie alkoholu, niedożywienie .
Kiedy i jak się badać?
Pierwszym krokiem w diagnostyce osteoporozy może być oszacowanie indywidualnego ryzyka złamań. Najczęściej wykorzystuje się do tego opracowane przez WHO narzędzie FRAX (dostępne również online w języku polskim). Kalkulator FRAX pozwala obliczyć 10-letnie ryzyko złamania na podstawie wieku, płci, masy ciała, wywiadu rodzinnego, palenia tytoniu, spożycia alkoholu i przebytych złamań .
„Złotym standardem” w rozpoznawaniu osteoporozy pozostaje jednak badanie gęstości mineralnej kości metodą DXA (dual-energy X-ray absorptiometry) – czyli densytometria.
Najczęściej ocenia się szyjkę kości udowej oraz kręgosłup lędźwiowy. Wynik przedstawiany jest w postaci wskaźnika T-score:
- ≥ −1,0 → wartość prawidłowa
- od −1,0 do −2,5 → osteopenia (stan przejściowy, w którym gęstość kości jest już obniżona, ale nie spełnia jeszcze kryteriów osteoporozy, można ją traktować jako sygnał)
- ≤ −2,5 → osteoporoza
- ≤ 2,5 i obecność co najmniej jednego złamania niskoenergetyczne → ciężka osteoporoza .
Kiedy wykonać badanie?
Zgodnie z zaleceniami:
- kobiety po 65. r.ż. oraz mężczyźni po 70. r.ż. powinni mieć wykonane DXA niezależnie od innych czynników,
- wcześniejsze badanie wskazane jest u osób z czynnikami ryzyka .
Osteoporoza może być także rozpoznana klinicznie niezależnie od wyników densytometrii u pacjentów, u których doszło do złamania niskoenergetycznego w typowej lokalizacji (kręgi, szyjka kości udowej, dalszy koniec kości promieniowej), o ile wykluczono inne przyczyny .
Nie czekaj na złamanie — działaj wcześniej
Pamiętaj: osteoporoza przez wiele lat rozwija się bezobjawowo, a pierwszy sygnał w postaci złamania oznacza już poważne konsekwencje zdrowotne i funkcjonalne. Właśnie z tego powodu tak ważne jest, by nie odkładać działań profilaktycznych i diagnostycznych. Każdy z nas może zacząć od prostych kroków:
- Zrób test FRAX online — w kilka minut sprawdzisz swoje 10-letnie ryzyko złamania
- Porozmawiaj z lekarzem — zapytaj, czy wskazane jest u Ciebie wykonanie densytometrii
- Wprowadź zmiany w codziennych przyzwyczajeniach — liczy się dieta dobra dla kości, aktywność fizyczna, rezygnacja z palenia i alkoholu.
To drobne decyzje, które realnie wpływają na zdrowie kości. Twoje świadome wybory mogą stać się pierwszym, ważnym krokiem do uniknięcia złamań i zachowania samodzielności w przyszłości.
¹ Osteoporoza starcza – poważny problem starzejącego się społeczeństwa. Konrad Barszczewski, Radosław Karaś, Aleksandra Kępczyńska, Kamil Górecki, Tomasz Lepich. „Gerontologia Polska” 2024
² Osteoporoza – część 1. Wywiad, badanie lekarskie, badanie laboratoryjne i diagnostyka różnicowa. Bogdan Lewandowski, Karol Kita, Jacek Kita, Agnieszka Sulik, Piotr Adrian Klimiuk, Stanisław Sierakowski, Wiesław Zarzycki, Izabela Domysławska. Borgis – Nowa Medycyna 3/2004
³ An Overview of Osteoporosis Management. Nathan S. Jiang, Byron Newton, Xuezhi Jiang. OBM Geriatrics 2021
⁴ An overview and management of osteoporosis. Tümay Sözen, Lale Özışık, Nursel Çalık Başaran. European Journal of Rheumatology 2016
⁵ Raport „NFZ o zdrowiu. Osteoporoza” 2013–2024. NFZ o zdrowiu. Osteoporoza – ezdrowie.gov.pl
⁶ tamże
⁷ IOF Raport 2021: Fragility fractures cost European health care systems €56.9 billion annually | International Osteoporosis Foundation
⁸ Calcium Intake in Bone Health: A Focus on Calcium-Rich Mineral Waters. Letizia Vannucci, Caterina Fossi, Sara Quattrini, Leonardo Guasti, Barbara Pampaloni, Giorgio Gronchi, Francesca Giusti, Cecilia Romagnoli, Luisella Cianferotti, Gemma Marcucci, Maria Luisa Brandi. 2018
⁹ Vitamin D and Bone Health; Potential Mechanisms. Eamon Laird, Mary Ward, Emeir McSorley, JJ Strain, Julie Wallace. 2010
¹⁰ Dietary protein: an essential nutrient for bone health. Jean-Philippe Bonjour. 2005
¹¹ The Effectiveness of Physical Exercise on Bone Density in Osteoporotic Patients. Maria Grazia Benedetti, Giulia Furlini, Alessandro Zati, Giulia Letizia Mauro. 2018
¹² An overview and management of osteoporosis. Tümay Sözen, Lale Özışık, Nursel Çalık Başaran. European Journal of Rheumatology 2016
¹³ FRAX Calculator | FRAXplus®
¹⁴ IOF Diagnosis | International Osteoporosis Foundation
¹⁵ Zalecenia postępowania diagnostycznego i leczniczego w osteoporozie w Polsce. Aktualizacja 2022. Piotr Głuszko, Ewa Sewerynek, Waldemar Misiorowski, Jerzy Konstantynowicz, Ewa Marcinowska-Suchowierska, Tomasz Blicharski, Mirosław Jabłoński, Edward Franek, Tomasz Kostka, Maciej Jaworski, Elżbieta Karczmarewicz, Ewa Kalinka, Krystyna Księżopolska-Orłowska, Andrzej Więcek, Roman S. Lorenc
¹⁶ Rozpoznawanie osteoporozy w XXI wieku. Agnieszka Matuszewska. 2018